कहिलेकाहीँ इतिहासका ठूला घटनाहरू सम्झाउन धेरै लामो दस्तावेज चाहिँदैन। एउटा पुरानो तस्वीर, एउटा अखबारको सानो समाचारको संझना नै पर्याप्त हुन्छ। समय बित्दै जाँदा मानिसहरू बदलिन्छन्, मानिसका भुमिकाहरू बदलिन्छन्, राजनीतिक समीकरणहरू बदलिन्छन्; तर त्यतिबेलाको संघर्ष र त्यसले चुकाएको मूल्य भने इतिहासका पानामा कतै न कतै बाँकी रहन्छ।

आज मेरो हातमा आएको बीबीसी न्यूजको २४ मे २००५ को एउटा पुरानो स्क्रिनसट त्यस्तै एउटा दस्तावेज हो।समाचारको शीर्षक थियो “Nepal told to free student leader.” समाचारले नेपालमा तत्कालीन शाही सत्ताले गिरफ्तार गरेका नेबि संघका नेता गगन थापा र म, पूर्वमन्त्री जयप्रकाश गुप्ताको हिरासतलाई सर्वोच्च अदालतले गैरकानुनी ठहर गरेको र हामीहरूलाई रिहा गर्न आदेश दिएको उल्लेख गरेको छ। आज त्यो समाचार पढ्दा बीस वर्षभन्दा बढी पुरानो एउटा समय फेरि आँखाअगाडि आउँछ।

त्यो सामान्य समय थिएन।

बिस २०६१ साल माघ १९ गते तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन आफ्नो हातमा लिएपछि देशको राजनीतिक वातावरण एकाएक साँघुरियो। राजनीतिक दलका नेता, कार्यकर्ता, विद्यार्थी र नागरिक समाजका व्यक्तिहरूमाथि गिरफ्तारीको क्रम चल्यो। सञ्चारमाध्यममाथि नियन्त्रण बढ्यो। मौलिक अधिकारहरू संकुचित भए।

त्यस्तो वातावरणमा विरोध गर्नु केवल राजनीतिक असहमति प्रकट गर्नु थिएन। त्यसको मूल्य कम्तिमा जेल थियो, यातना थियो, राजनीतिक भविष्य गुम्न सक्थ्यो। त्यसैले त्यो समयलाई आजको सहज राजनीतिक वातावरणबाट हेर्दा त्यसको वास्तविक कठिनाइ बुझ्न सजिलो छैन।

तर केही मानिसहरू सडकमा थिए। प्रजातन्त्रवादी तथा कम्युनिष्ट, नागरिक समाजका कैयन व्यक्तिहरू हिरासत अनि जेलमा कोचिएका थिए। गगन थापा त्यतिबेला विद्यार्थी नेता थिए। उनको भाषण, शैली र निर्भीकताका कारण उनलाई बीबीसीले ‘firebrand’ अर्थात् जोशिलो र आक्रामक युवा नेताका रूपमा चित्रित गरेको थियो। उनी शाही कदम र संकटकालको खुलेर आलोचना गरिरहेका थिए।

म पनि त्यही संघर्षको अर्को मोर्चामा थिएँ। हप्तौँको भूमिगत राजनीतिक गतिविधि र आन्दोलनपछि गगन थापा र म लगायत कयौं पक्राउ परेका थियौँ। अर्जुन नरसिंह केसी, डा. रामशरण महत, सुवास नेम्बांग, प्रदीप पौडेल, बासु कोईराला लगायत कयौं एक ठाममा थियौं। यसरी नै तत्कालीन सरकारले सार्वजनिक सुरक्षा कानुनअन्तर्गत सयौंलाई बिभिन्न हिरासतमा राखेको थियो। सर्वोच्च अदालतमा बन्दीप्रत्यक्षीकरणको निवेदन परेपछि अदालतले मेरो र गगनको हिरासतलाई गैरकानुनी ठहर गर्दै रिहाइको आदेश दिएको थियो। तर त्यो समयको विडम्बना यति गहिरो थियो कि अदालतको आदेशले जेलको ढोका खुले पनि राज्यसत्ताको इच्छा समाप्त भएको थिएन।

रिहा भएपछि पुनः पक्राउ गर्ने घटना दोहोरिन्थ्यो। मलाई लगातार पाँच पटकसम्म सर्वोच्च अदालतले रिहा गर्ने आदेश दियो, अदालतबाट बाहिर आउने बित्तिकै पुनः पक्राउ पर्थे। अदालतको आदेश र राज्यसत्ताको व्यवहारबीच यस्तो दूरी देखिन्थ्यो, जसले कानुनी शासनमाथिको गम्भीर प्रश्न उठाउँथ्यो। बीबीसीको उक्त समाचारले यही अवस्थालाई अन्तर्राष्ट्रिय जगत्सामु ल्याएको थियो।

आज त्यो तस्वीरलाई हेर्दा म त्यसबेलाको आफ्नो जीवनलाई पनि सम्झन्छु। म त्यस अघि नेपाली कांग्रेसको देउवा सरकारमा मन्त्री थिएँ। शाही सत्तापछि राजनीतिक परिस्थितिले ठूलो मोड लियो। राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन आयो। म स्वयं पनि पटक पटक जेल परेँ। त्यसपछिका वर्षहरूमा मेरो राजनीतिक जीवन अनेकौँ उतारचढाव, संघर्ष, आरोप, अभियोग र अन्ततः राजनीतिक मूलधारबाट बाहिरिनुपरेको अवस्थासम्म आइपुग्यो। हरेक राजनीतिक यात्राको आफ्नो एउटा निजी पीडा हुन्छ।

मेरो यात्राको पीडा पनि छ।

तर इतिहासलाई केवल आफ्नो पीडाको आँखाबाट हेर्नु उचित हुँदैन। त्यसैले आज गगन थापाको त्यो पुरानो तस्वीर हेर्दा म आफ्नै अतीत मात्र देख्दिनँ; म एउटा पुस्ताको बेचैनी देख्छु। त्यो पुस्ता जसले प्रश्न गर्न खोजेको थियो। त्यो पुस्ता जसले सत्ता शक्तिशाली भएपनि नागरिकको आवाज अझ ठूलो हुन सक्छ भन्ने विश्वास गरेको थियो। र त्यो पुस्ता जसले लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनको दिन मत खसाल्ने व्यवस्था मानेको थिएन। मलाई लाग्छ, आजको तेही उमेरका पुस्तामा उही प्रश्न बिद्यमान छ, मुलुकका सवालमा, पार्टीहरूका आन्तरिक सवालमा—जसको अद्यावधि बेवास्था भैरहेको छ।

दुई दशक लामो समय हो। त्यतिबेला हिरासतमा राखिएका विद्यार्थी नेता गगन थापा आज नेपाली कांग्रेसको सभापतिको जिम्मेवारीमा छन्। त्यतिबेला राज्यसत्ताको आलोचना गर्दै सडकमा उभिएको एउटा युवा आज देशको प्रमुख लोकतान्त्रिक राजनीतिक दलको नेतृत्व गरिरहेको छ। यो परिवर्तन आफैँमा लोकतान्त्रिक यात्राको एउटा अर्थपूर्ण अध्याय हो। यदि गत भाद्रको जेन्जी बिद्रोहको नकारात्मक परिणामलाई बिर्सेर तेस आन्दोलनको मूल तत्वमा प्रवेश गर्ने हो भने केपी ओलीको शासन चरित्र बारे जेन्जीहरूले जसरी प्रश्न उठाएका थिए, मेरो बिचारमा गगनहरूले नेपाली काँग्रेस पार्टी भित्र तत्कालिन सभापति देउवाकासंग तेस्तै प्रश्नहरू उठाएका हुन्। प्रश्नको चरित्र लगभग एउटै प्रकृति तथा चरित्रका छन्।

कुनै समय संगै थुनामा रहेका गगनहरू आज एक कठिन यात्रामा छन्। म पनि आज त्यही राजनीतिक यात्राको अर्को किनारमा उभिएको छु—लामो समय नेपाली कांग्रेसमा रहेर, सरकारमा बसेर, आन्दोलनमा सहभागी भएर, जेलमा परेर र अन्ततः अनेकौँ राजनीतिक तथा कानुनी घटनाक्रमका कारण मूलधारको सक्रिय राजनीतिबाट बाहिरिएको अवस्थामा। हामी दुईको आजको राजनीतिक स्थिति एउटै छैन। यहाँ तेस बारे चर्चाको महत्व पनि छैन।

हाम्रो बाटो पनि एउटै रहेन। तर इतिहासको एउटा पानामा हाम्रो नाम एउटै समाचारमा परेको भेटिएको छ। त्यसलाई म संयोग मात्र मान्दिनँ। त्यो समयको एउटा साक्षीका रूपमा त्यसको आफ्नै अर्थ छ।

आज नेपाली कांग्रेसभित्र दुई धारबीच विवाद छ। पार्टीका विभिन्न पक्षका समानान्तर भेला भइरहेका छन्। नेतृत्व, संगठन र आगामी राजनीतिक दिशाबारे बहस र संघर्ष चलिरहेको छ। यही क्रममा भर्खरै शेरबहादुर देउवाले आफ्नो पक्षको भेलामा आफूले तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रसमक्ष “म प्रजातन्त्रको विरुद्ध जान सक्दिनँ” भनेको प्रसंग स्मरण गर्नुभएको कुरा सार्वजनिक भएको छ। इतिहासलाई सम्झँदा यस्ता कथनहरू स्वाभाविक रूपमा बहसको विषय बन्छन्।किनकि इतिहासमा मानिसका भूमिका एउटै रेखामा कोरिएका हुँदैनन्। राजनीतिक परिस्थितिले व्यक्तिहरूलाई कहिले एउटा निर्णयतर्फ, कहिले अर्को निर्णयतर्फ धकेल्छ। त्यसैले इतिहासलाई न त देवत्वकरण गरेर हेर्नुपर्छ, न दानवीकरण गरेर।

तर एउटा कुरा भने बिर्सन मिल्दैन—माघ १९ पछिको शाही शासन नेपाली लोकतन्त्रको एउटा कठोर परीक्षा थियो। त्यो परीक्षामा को कहाँ उभियो, कसले के गर्‍यो, कसले कति मूल्य चुकायो—यी प्रश्नहरू भविष्यका पुस्ताले पनि सोध्नेछन्। त्यसको उत्तर भाषणहरूले मात्र होइन, दस्तावेजहरूले दिनेछन्। त्यसैले यो बीबीसीको स्क्रिनसट महत्वपूर्ण छ। यो कुनै व्यक्तिलाई महान् प्रमाणित गर्ने दस्तावेज होइन। यो कसैलाई दोषी ठहर गर्ने अदालतको फैसला पनि होइन। यो त एउटा समयको प्रत्यक्ष अभिलेख हो।

आज गगन थापा कांग्रेसको सभापतिको जिम्मेवारीमा छन्। उनका राजनीतिक विचार, निर्णय र नेतृत्वका बारेमा आलोचना वा समर्थन हुन सक्छ। लोकतन्त्रमा त्यो स्वाभाविक हो। कुनै पनि राजनीतिक नेता आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। तर आजको राजनीतिक बहसमा कहिलेकाहीँ हिजोको इतिहास बिर्सिने खतरा हुन्छ। गगनलाई आजको पदबाट मात्र हेर्नु अपूर्ण हुन्छ।उनी एक समय जेलको ढोकामा उभिएको युवा पनि हुन्। सर्वोच्च अदालतले उनको हिरासतलाई गैरकानुनी ठहर गरेको समयको त्यो युवा पनि हुन्। र निरंकुशताको विरुद्ध सडकमा आवाज उठाउने एउटा पुस्ताका प्रतिनिधि पनि हुन्। त्यसैले आज उनीसँग राजनीतिक असहमति राख्नेहरूले पनि उनको त्यो इतिहासलाई अस्वीकार गर्नु आवश्यक छैन। बरु लोकतन्त्रको सुन्दरता यही हो—हिजो सडकमा पक्राउ परेको युवा आज पार्टीको नेतृत्वमा पुग्न सक्छ।

यहाँ राखिएको बिबिसी स्क्रिनसटको यो तस्वीरमा गगनको अनुहार देखिन्छ। तर यसको अर्को कुनामा मेरो पनि एउटा इतिहास छ। बीबीसीको समाचारले मलाई “former minister Jaya Prakash Gupta” भनेर चिनाएको छ। त्यतिबेला म सरकारमा केही पटक मन्त्री भइसकेको व्यक्ति थिएँ। तर केही समयपछि त्यही राज्यसत्ताको नजरमा म पनि बन्दी बनेँ।राजनीतिक जीवनमा यस्तो विरोधाभास असम्भव होइन। सत्तामा हुँदा राज्यको निर्णय गर्ने मानिस नै कुनै दिन राज्यको निर्णयबाट पीडित हुन सक्छ। मसँग त्यस्ता अनुभवहरू छन्, जसलाई सम्झँदा आज पनि मन भारी हुन्छ। तर म आफ्नो पीडालाई अरूको पीडाभन्दा ठूलो बनाउन चाहन्नँ।

गगनहरूको तेस बेलाको गिरफ्तारी मेरो राजनीतिक यात्राको एउटा साक्षी घटना थियो। तर त्योभन्दा ठूलो कुरा, त्यो लोकतन्त्र कमजोर भएको एउटा राष्ट्रिय क्षण थियो। हामी दुवैको व्यक्तिगत कथा त्यही राष्ट्रिय कथाको सानो अंश मात्र हो।

आज नेपाली कांग्रेसभित्र विवाद छ। भोलि अर्को विवाद आउन सक्छ। नेतृत्व फेरिन सक्छ। पक्ष बदलिन सक्छ। राजनीतिक समीकरण फेरिन सक्छ। तर लोकतन्त्रको मूल प्रश्न फेरिनु हुँदैन। लोकतन्त्रका स्थायी स्तम्भ—पार्टी अर्थात तेस मध्येका एक मुख्य पार्टी नेपाली काँग्रेस दलभित्रको विवादलाई इतिहासको सत्य मेट्ने माध्यम बनाउनु हुँदैन। हिजो कसले के गर्‍यो भन्ने प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ, तर त्यसको उद्देश्य प्रतिशोध होइन—राजनीतिक आत्मसमीक्षा हुनुपर्छ। आज गगनले नेतृत्व गरिरहेको कांग्रेसले आफ्नो अतीत सम्झनुपर्छ। यो शेरबहादुर देउवाहरूले पनि, शेरबहादुर दाईले पनि आफ्नो लामो राजनीतिक यात्रालाई इमानदारीपूर्वक फर्केर हेर्नुपर्छ। र म स्वयंले पनि आफ्नो यात्राका सफलताभन्दा कमजोरीहरूलाई समेत इतिहासको कठघरामा राखेर हेर्न सक्नुपर्छ। सबैले, किनकि लोकतन्त्र अरूलाई प्रश्न गर्ने अधिकार मात्र होइन, आफूलाई पनि प्रश्न गर्ने साहस हो।

बीस वर्षअघि बीबीसीले प्रकाशित गरेको त्यो तस्वीर आज मेरो सामु आएको छ।

त्यतिबेला गगन थापा एउटा युवा विद्यार्थी नेता थिए। म पूर्वमन्त्रीका रूपमा हिरासतमा थिएँ। अदालतले हाम्रो रिहाइको आदेश दिएको थियो। राज्यसत्ता भने त्यस आदेशलाई समेत चुनौती दिने अवस्थामा थियो।

आज दृश्य बदलिएको छ। गगन कांग्रेसको सभापति छन्। म सक्रिय पार्टी राजनीतिबाट बाहिर छु।

बीचमा देशले गणतन्त्र देख्यो, संविधान देख्यो, सत्ता परिवर्तनहरू देख्यो। हामी सबैले आफ्नो-आफ्नो मूल्य चुकायौँ। त्यसैले आज त्यो स्क्रिनसटलाई हेर्दा मेरो मनमा कुनै विजयको भावना आउँदैन। बरु एउटा गहिरो सम्झना आउँछ—लोकतन्त्र सजिलै आएको थिएन।

त्यसका लागि मानिसहरूले आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाए।

कतिले जेल भोगे। कतिले आफ्नो राजनीतिक भविष्य गुमाए। कतिले परिवारबाट टाढा बस्नुपर्‍यो।

कतिले अपमान सहनुपर्‍यो। र कतिले इतिहासमा आफ्नो नामसमेत नआउने गरी संघर्ष गरे। त्यो संघर्षको ऋण कुनै एउटा नेता, कुनै एउटा दल वा कुनै एउटा पुस्ताले मात्र बोकेको होइन। त्यो नेपाली समाजको सामूहिक इतिहास हो। आज हामी जहाँ उभिएका छौँ, त्यहाँ पुग्न विगतका ती अँध्यारा दिनहरू पार गर्नुपरेको थियो।

त्यसैले यो पुरानो बीबीसी समाचारलाई म केवल एउटा समाचारका रूपमा हेर्दिनँ। यो मेरो पुस्तालाई सम्झाउने ऐना हो। र नयाँ पुस्तालाई एउटा विनम्र आग्रह पनि— हिजोको संघर्षलाई आफ्नो राजनीतिक स्वार्थका लागि प्रयोग नगर्नू। तर त्यसलाई बिर्सन पनि नहुने।

किनकि इतिहास बिर्सिएको समाजले फेरि त्यही अँध्यारो बाटो भेट्न सक्छ। र लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा कुनै एउटा नेताको हातमा होइन—नागरिकको स्मृतिमा हुन्छ।