वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रको नेपालतर्फ रहेको लामटाङ लिरुङ हिमालको चुचुरा नजिकैको चट्टानी भित्तो र हिमनदीको बरफ भत्किँदा यो बाढी आएको हो। युनाइटेड स्टेट्स जिओलोजिकल सर्वेको तथ्याङ्क अनुसार भत्किएको लेदो र भग्नावशेष उपत्यकाको पिँधमा यति तीव्र वेगका साथ बजारियो कि त्यसले ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प सरहको धक्का दियो।

काठमाडौं, २ अशोज ।

गत महिना नेपाल-तिब्बत सीमा क्षेत्रमा गएको भीषण बाढी र पहिरोमा परी हजारौँ मानिसको मृत्यु भएको छ भने सयौँ बेपत्ता छन्।

नेपाल-तिब्बत सीमामा विनाशकारी बाढी ल्याउने ढुङ्गा र हिउँको पहिरो खस्नुमा जलवायु परिवर्तनले सम्भवतः भूमिका खेलेको एक अध्ययनले देखाएको छ। “यस विपद्को पृष्ठभूमि तयार पार्न मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनले भूमिका खेलेको कुरामा बिलकुलै कुनै शङ्का छैन,” अध्ययनकी सह-लेखिका तथा इम्पेरिकल कलेज लन्डनकी जलवायु विज्ञ डा. फ्रिडेरिक ओटोले भनिन्।

‘वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसन’ को अध्ययन अनुसार यो विपद् बढ्दो तापक्रम, पातलिँदै गएका हिमनदी, पग्लिँदै गएको पर्माफ्रोस्ट (हिउँ जमेको जमिन) र पूर्व-विद्यमान भौगर्भिक कमजोरीहरूका कारण सिर्जित “मिश्रित घटना” को परिणाम हो।

यो निष्कर्ष यस्तो समयमा आएको हो जब नेपाली अधिकारीहरूले विपद्मा बेपत्ता भएकाहरूको सङ्ख्या ५,१७९ बाट उल्लेख्य रूपमा संशोधन गरी ६,१४५ पुर्‍याएका छन्। पछिल्लो सार्वजनिक गरिएको तथ्याङ्क अनुसार मृतकको सङ्ख्या अझै पनि करिब १,४१० रहेको छ।

भीषण बाढी र पहिरोले नेपाल र तिब्बतका सीमावर्ती सहर तथा गाउँहरू बढारेको छ। जसका कारण हजारौँ घरहरू ध्वस्त भएका छन्, ऊर्जा पूर्वाधारहरू नष्ट भएका छन् र हजारौँ मानिसको मृत्यु वा बेपत्ता भएका छन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रको नेपालतर्फ रहेको लामटाङ लिरुङ हिमालको चुचुरा नजिकैको चट्टानी भित्तो र हिमनदीको बरफ भत्किँदा यो बाढी आएको हो। युनाइटेड स्टेट्स जिओलोजिकल सर्वेको तथ्याङ्क अनुसार भत्किएको लेदो र भग्नावशेष उपत्यकाको पिँधमा यति तीव्र वेगका साथ बजारियो कि त्यसले ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प सरहको धक्का दियो।

बिहीबार प्रकाशित ‘वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसन’ को अध्ययनले जलवायु परिवर्तन “पूर्व-विद्यमान भौगर्भिक कमजोरीमाथि असर पार्ने एक अस्थिर कारक” भएको तर यो विपद्को एक मात्र कारण भने नरहेको बताएको छ।

अध्ययन अनुसार “जलवायुमा मानव प्रभावका कारण” सो क्षेत्रको जुलाई र अगस्टको तापक्रम करिब १.५ डिग्री सेल्सियस (३४.७ डिग्री फरेनहाइट) न्यानो थियो। यसैबिच, सो क्षेत्रका हिमनदीहरू पनि वार्षिक करिब आधा मिटर (१.६ फिट) का दरले पातलिँदै गएका थिए, जसले विद्यमान चिराहरूलाई कमजोर बनाउन र अस्थिरता बढाउन सक्थ्यो।

गत अक्टोबर र नोभेम्बरमा भएको भारी हिमपातले पनि यस वर्षको सुरुमा ठुलो मात्रामा हिउँ पग्लिने पानी थपेको थियो। यी गतिविधिहरूको संयोजनले “यस मिश्रित घटनालाई थप बढवा दिन आपसमा असर पारेको हुन सक्छ,” अध्ययनमा भनिएको छ।

अध्ययनका अनुसार सन् २०१५ मा सोही क्षेत्रमा गएको ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले चट्टान र बरफको पहिरो निम्त्याएको थियो, जसले तलको चट्टानी भागलाई कमजोर बनाएको हुन सक्छ। यद्यपि, अधिकारीहरूले गत महिनाको विपद्मा सो भूकम्पको निश्चित प्रभावबारे पुष्टि गर्न नसकिएको बताएका छन्।

प्रतिवेदनका अर्का सह-लेखक तथा उट्रेच विश्वविद्यालयका हिमाली जलविज्ञ डा. वाल्टर इम्मरजीलले पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै यो क्षेत्र “भौगर्भिक रूपमा संवेदनशील ढलान” भएको बताए। इम्मरजीलले यो क्षेत्र “सम्भवतः २०१५ को भूकम्पले कमजोर भएको” र हिमनदी तथा पर्माफ्रोस्ट घट्दै जाँदा “थप अस्थिर बनेको” बताए।

यो अध्ययन कुनै ‘पियर-रिभ्यु’ (समकक्षी समीक्षा) गरिएको पत्रिकामा प्रकाशित भएको छैन, तर वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसनको वेबसाइट अनुसार यसका सबै अध्ययनहरूले चरम मौसमी घटनाहरूको विश्लेषणमा उही पियर-रिभ्यु गरिएको विधि प्रयोग गर्छन्। अनि यसका निष्कर्षहरू विपद् लगत्तै अन्य विज्ञहरूले व्यक्त गरेका सुझावहरूमा आधारित छन्।

केही विज्ञहरूले यसअघि बिबिसीलाई हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम चट्टान र बरफको पहिरोको सम्भावित कारक भएको बताएका थिए। डन्डी विश्वविद्यालयका हिमनदी विज्ञ डा. साइमन कुकले गत महिना बिबिसीसँग कुरा गर्दै कुनै पनि एकल घटनालाई सीधै जलवायु परिवर्तनसँग जोड्न गाह्रो भए तापनि “जलवायु तापक्रमले अन्ततः यी उच्च हिमाली वातावरणलाई अस्थिर बनाउँछ” भनेका थिए।

बुधबार अन्तर्राष्ट्रिय मिडिया हाउस बिबिसीसँग कुरा गर्दै कुकले वर्ल्ड वेदर एट्रिब्युसनको प्रतिवेदन भर्खरैको विपद्का अन्तर्निहित कारणहरूका बारेमा एक “अत्यन्तै उपयोगी अध्ययन” भएको बताए। र यसले “जलवायु परिवर्तन एक मुख्य कारक थियो भन्ने केही बलियो प्रमाण” प्रदान गरे पनि, उनी भन्छन्, “हामी अझै पनि यो ठ्याक्कै कसरी भयो भनेर भन्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छैनौँ”।

“यसमा संलग्न प्रक्रियाहरूका बारेमा धेरै कुरा जान्न बाँकी नै छ… र भविष्यमा यस्ता घटनाहरूको पूर्व सूचना दिन यी उच्च हिमाली क्षेत्रहरूको अनुगमन गर्न हामी के गर्न सक्छौँ भन्नेबारे धेरै सिक्न बाँकी छ”।

विपद्पछि नेपाली अधिकारीहरूले जलवायु परिवर्तनको सामना गर्न विश्वव्यापी प्रयासको आह्वान गरेका छन्। नेपाल हरित गृह ग्यास उत्सर्जनमा सबैभन्दा कम योगदानकर्तामध्ये एक भए तापनि भूमण्डलीय तापक्रम वृद्धिका प्रभावहरूका कारण सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेका ठाउँहरूमध्ये एक भएको उनीहरूको भनाइ छ।

नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह आफ्नो पहिलो विदेश भ्रमणका क्रममा अर्को साता न्युयोर्कमा हुने संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभामा भर्खरैको विपद् र जलवायु न्यायका बारेमा बोल्न जाने कार्यक्रम रहेको छ।

श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार