पाँच दशकभन्दा बढी समयसम्म लैङ्गिक समानता, नागरिक अधिकार र महिलाको प्रजनन अधिकारका लागि सडकदेखि नीतिगत तहसम्म निरन्तर लडेकी स्टाइनमको निधनसँगै महिला मुक्ति आन्दोलनको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्यायको अन्त्य भएको छ। तर अन्य लेखले औँल्याए अनुसार उनी यस्तो समयमा संसारबाट बिदा भइन् जब उनले जिन्दगीभर लडेका धेरैजसो एजेन्डाहरू अझै “अधुरा” नै छन्।
बाल्यकाल, सङ्घर्ष र पत्रकारिताको सुरुवाती यात्रा
ग्लोरिया स्टाइनमको जन्म सन् १९३४ मार्च २५ मा टोलेडो, ओहायोमा भएको थियो। उनका पिता घुमन्ते व्यापारी थिए भने आमा मानसिक अस्वस्थतासँग जुधिरहेकी थिइन्। बाल्यकालमै आमाको हेरचाह गर्ने क्रममा उनले महिलाहरूले पारिवारिक र सामाजिक जीवनमा भोग्नुपर्ने सकसलाई नजिकबाट नियालेकी थिइन्। स्मिश कलेजबाट स्नातक गरेपछि उनले पत्रकारका रूपमा आफ्नो करिअर सुरु गरिन्।
सन् २०१३ मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामाले उनलाई अमेरिकाको सर्वोच्च नागरिक सम्मान ‘प्रेसिडेन्सियल मेडल अफ फ्रिडम’ बाट विभूषित गरेका थिए।
सन् १९६३ मा उनले शो (Show) म्यागजिनका लागि ‘प्लेब्वाय बन्नी’ (Playboy Bunny) को रूपमा ११ दिनसम्म गुप्तचर (Undercover) काम गरेर एउटा खोजमूलक प्रतिवेदन तयार पारिन्। ‘अ बानिज टेल’ (A Bunny’s Tale) शीर्षकको उक्त खोजमूलक लेखले पुरुषप्रधान मनोरञ्जन उद्योगभित्र महिलाहरूमाथि हुने शोषण, कम ज्याला र अपमानजनक व्यवहारलाई नाङ्गो पारिदियो, जसले उनलाई सञ्चार जगतमा एकाएक चर्चित बनायो।
भारत भ्रमण र सामाजिक चेतनाको रूपान्तरण
स्टाइनमको जीवनमा भारत भ्रमणको ठूलो प्रभाव रहेको थियो। सन् १९५० को दशकको उत्तरार्धमा दुई वर्ष भारतमा रहँदा उनले गाउँ-गाउँ पुगेर भूदान आन्दोलन र महात्मा गान्धीका विचारहरूलाई नजिकबाट बुझ्ने मौका पाइन्। “आँखामा आँखा जुधाएर” (Eye to Eye) मानिसहरूसँग संवाद गर्दा मात्र सामाजिक परिवर्तन सम्भव हुन्छ भन्ने पाठ उनले भारतका गाउँहरूबाटै सिकेकी थिइन्।
मिस म्यागजिनको स्थापना र नारीवादी क्रान्ति
सन् १९६० को दशकको उत्तरार्धमा गर्भपतनसम्बन्धी महिलाहरूको एक सार्वजनिक सुनुवाइमा सहभागी भएपछि स्टाइनम पूर्ण रूपमा नारीवादी आन्दोलनमा होमिइन्। सन् १९७१ मा उनले बेला एब्जोग, स्वर्गीय शर्ली चिसोलम र बेट्टी फ्रिडनसँग मिलेर ‘नेसनल विमेन्स पोलिटिकल ककस’ को स्थापना गरिन्।
त्यसै वर्ष (१९७१) उनले ‘ मिस म्यागजिन ‘(Ms. Magazine) को सह-स्थापना गरिन्। परम्परागत महिला पत्रिकाहरूले रूपसौन्दर्य, खाना पकाउने कला वा पतिलाई खुसी पार्ने तरिकाहरू मात्र छाप्ने समयमा ‘Ms. म्यागजिन’ ले घरेलु हिंसा, समान ज्याला, र प्रजनन अधिकारजस्ता गम्भीर राजनीतिक र सामाजिक विषयहरूलाई मूलधारमा ल्यायो। यस पत्रिकाले अमेरिकी समाजमा महिलाहरूलाई आफ्नो नाम अगाडि ‘Miss’ (अविवाहित) वा ‘Mrs.’ (वैवाहिक स्थिति दर्शाउने) को सट्टा तटस्थ ‘Ms.’ लेख्ने संस्कृति स्थापित गर्न ठूलो भूमिका खेल्यो।
उनले उठाउॅदै आएका तर अझै अधुरा रहेका कार्यभारहरू
१. संवैधानिक समानताको अभाव (ERA): स्टाइनमले अमेरिकाको संविधानमा महिला र पुरुषलाई समान अधिकार दिने ‘इक्वेल राइट्स एमेन्डमेन्ट’ (Equal Rights Amendment – ERA) पास गराउन दशकौँसम्म सङ्घर्ष गरिन्। तर, उनको जीवनकालमा यो पूर्ण रूपमा संवैधानिक अङ्ग बन्न सकेन।
२. प्रजनन अधिकारमाथि धक्का (Roe v. Wade): सन् १९७३ मा अमेरिकी सर्वोच्च अदालतले दिएको ‘रो भर्सेज वेड’ (Roe v. Wade) को ऐतिहासिक निर्णय (महिलाको गर्भपतनको अधिकार) गराउन स्टाइनमको ठूलो योगदान थियो। तर उनको जीवनको उत्तरार्ध (सन् २०२२) मा सर्वोच्च अदालतले उक्त निर्णयलाई उल्टाएपछि अमेरिकाका धेरै राज्यहरूमा महिलाहरूले पुनः प्रजनन अधिकार गुमाउन पुगे।
३. समान ज्याला र कार्यस्थलको वातावरण: अझै पनि अमेरिका र विश्वभर समान कामका लागि महिला र पुरुषबीचको ज्यालादरमा ठूलो अन्तर (Gender Wage Gap) कायमै छ।
४. नयाँ पुस्ता र सांस्कृतिक विरोधाभास: द न्युयोर्क टाइम्सले औँल्याए अनुसार, एकातिर स्टाइनम र उनको पुस्ताले महिलालाई चुलोचौको र परम्परागत भूमिकाबाट मुक्त गराउन लडे, तर आजको नयाँ पुस्तामाझ ‘ट्रेडवाइफ’ (Tradwife – परम्परागत गृहिणी जीवनशैली) को फेसन फस्टाउँदै जानुले आन्दोलनका अगाडि नयाँ सांस्कृतिक चुनौती खडा गरेको छ।
व्यक्तित्व र विरासत
आफ्नो अग्लो कद, बीचमा सिउँदो काढेको कपाल र ठूलो एभिएटर चश्माका कारण ग्लोरिया स्टाइनम आधुनिक नारीवादको सबैभन्दा ‘स्टाइलिस’ र प्रभावशाली अनुहार बनेकी थिइन्। उनले सधैँ नारीवादलाई गोरा जातिमा मात्र सीमित नराखी काला जातिका महिलाहरू, सीमान्तकृत समुदाय र मजदुरहरूको अधिकारसँग जोड्न जोड दिइन्। उनी भन्थिन्— “मैले नारीवादको मुख्य पाठ काला जातिका महिलाहरूबाटै सिकेकी हुँ।”
सन् २०१३ मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामाले उनलाई अमेरिकाको सर्वोच्च नागरिक सम्मान ‘प्रेसिडेन्सियल मेडल अफ फ्रिडम’ बाट विभूषित गरेका थिए।
ग्लोरिया स्टाइनमको निधनले एउटा युगको अन्त्य गरेको छ। आफूलाई “सामाजिक परिवर्तनको उद्यमी” (Entrepreneur of Social Change) मान्ने स्टाइनमले महिलाहरूलाई आफ्नो अधिकारका लागि बोल्ने साहस दिइन्। उनले छाडेर गएका अधुरा कानुनी र सामाजिक एजेन्डाहरूलाई पूरा गर्नु नै अबका नयाँ पुस्ताका लागि उनीप्रतिको सच्चा श्रद्धान्जली हुनेछ।
