हामीले स्वतन्त्र रूपमा सोचिरहेका छौँ कि हाम्रो सोच्ने तरिका नै कसैले निर्माण गरिरहेको छ? यो प्रश्न १९६४ को औद्योगिक समाजका लागि जति महत्त्वपूर्ण थियो, आजको डिजिटल समाजका लागि सम्भवतः त्यसभन्दा पनि बढी महत्त्वपूर्ण छ।

हर्बर्ट मार्कुजे बिसौँ शताब्दीका प्रभावशाली आलोचनात्मक चिन्तकमध्ये एक हुन्। उनी फ्रान्कफर्ट स्कुलसँग सम्बन्धित थिए। उनको प्रसिद्ध कृति एक आयामिक मानिस सन् १९६४ मा प्रकाशित भयो। यस कृतिको पूरा उद्देश्य आधुनिक औद्योगिक समाजको आलोचनात्मक अध्ययन गर्नु थियो। मार्कुजेले आधुनिक समाजलाई केवल आर्थिक संरचनाका रूपमा हेरेनन्। उनले मानिसको चेतना, इच्छा, आवश्यकता, उपभोग, प्रविधि र राजनीतिक स्वतन्त्रतासँग जोडेर यसको विश्लेषण गरे। उनको मुख्य प्रश्न थियो। आधुनिक समाजले मानिसलाई साँच्चिकै स्वतन्त्र बनाइरहेको छ कि स्वतन्त्रताको अनुभूति गराउँदै नयाँ प्रकारको नियन्त्रण निर्माण गरिरहेको छ?

मार्कुजेले यो प्रश्न उठाउँदा विश्व दोस्रो विश्वयुद्धपछि तीव्र परिवर्तनको अवस्थामा थियो। पश्चिमी औद्योगिक समाजमा उत्पादन बढिरहेको थियो। प्रविधिको विकास तीव्र थियो। उपभोक्ता संस्कृति विस्तार हुँदै थियो। अमेरिकी समाजमा मध्यम वर्गको विस्तार भएको थियो। मानिसहरूको जीवनस्तरमा सुधार आएको थियो। घरायसी उपकरण, मोटरगाडी, दूरदर्शन र अन्य उपभोग्य वस्तु सामान्य जीवनका हिस्सा बन्दै थिए। बाहिरबाट हेर्दा यो समाज समृद्धि, सुविधा र स्वतन्त्रताको समाज थियो। तर मार्कुजेले यही बाह्य समृद्धिभित्र लुकेको अर्को पक्ष खोजे। उनको विचारमा मानिसलाई केवल अभावबाट मुक्त गर्नु पर्याप्त हुँदैन। मानिसलाई आफ्नो आवश्यकता आफैँ निर्धारण गर्न सक्ने बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।

मार्कुजेले कार्ल मार्क्सको पुँजीवादी समाजको आलोचनालाई नयाँ परिस्थितिमा पुनर्विचार गरे। मार्क्सले आफ्नो समयमा उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, श्रमको शोषण र वर्गीय संरचनालाई प्रमुख समस्या मानेका थिए। मार्कुजेले भने औद्योगिक समाजको विकाससँगै नियन्त्रणको स्वरूप पनि परिवर्तन भएको तर्क गरे। आधुनिक पुँजीवादी समाजले मानिसलाई केवल आर्थिक रूपमा शोषण गर्ने होइन। उसले मानिसको इच्छा र चेतनालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। यस कारण शोषणलाई केवल कारखाना र श्रम स्थलमा खोजेर पुग्दैन। मानिसले के चाहन्छ, किन चाहन्छ र आफूलाई सफल मानिस ठान्नका लागि के प्राप्त गर्न खोज्छ भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यही सन्दर्भमा मार्कुजेले झूटा आवश्यकता (False Needs) को अवधारणा प्रस्तुत गरे। मानिसका केही आवश्यकता जीवनका लागि वास्तविक हुन्छन्। खाना, आवास, स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा र सम्मान त्यस्ता आधारभूत आवश्यकता हुन्। तर समाजले मानिसभित्र त्यस्ता आवश्यकता पनि निर्माण गर्न सक्छ, जुन उसको स्वतन्त्र विवेकबाट उत्पन्न नभएका हुन सक्छन्। विज्ञापन, बजार, सञ्चार माध्यम र सामाजिक प्रतिष्ठाले मानिसलाई निरन्तर नयाँ वस्तु चाहिने अवस्थामा पुर्‍याउन सक्छ। मानिसले आफूले स्वतन्त्र रूपमा चाहेको ठान्छ। तर उसको चाहना निर्माण गर्ने सामाजिक संरचनाबारे उसलाई थाहा नहुन सक्छ। यही अवस्थालाई मार्कुजेले आधुनिक नियन्त्रणको सूक्ष्म रूप माने।

मार्कुजेको सबैभन्दा प्रसिद्ध अवधारणा एक आयामिक मानिस हो। मानिस स्वभावतः आलोचनात्मक प्राणी हो। उसले वर्तमान व्यवस्थालाई प्रश्न गर्न सक्छ। उसले आफ्नो समाजभन्दा फरक समाजको कल्पना गर्न सक्छ। उसले आफूले भोगिरहेको वास्तविकता र सम्भावित राम्रो वास्तविकताबिच तुलना गर्न सक्छ। मार्कुजेका अनुसार आधुनिक औद्योगिक समाजले मानिसको यही आलोचनात्मक क्षमतालाई क्रमशः कमजोर बनाउँछ। मानिस विद्यमान व्यवस्थाको आलोचकभन्दा त्यसको उपभोक्ता बन्न थाल्छ। ऊ वर्तमान व्यवस्थालाई परिवर्तन गर्नेभन्दा त्यस व्यवस्थाभित्र आफ्नो स्थान सुधार गर्ने कुरामा केन्द्रित हुन्छ। उसको सोचको आयाम साँघुरिँदै जान्छ। यही अवस्थालाई उनले एक आयामिक चेतना भने।एक आयामिक मानिसले प्रश्न गर्न छोडेको हुँदैन। तर उसका प्रश्नहरू पनि विद्यमान व्यवस्थाको सीमाभित्र हुन्छन्। ऊ सोध्छ, म कसरी धेरै कमाउन सक्छु? म कसरी ठुलो घर बनाउन सक्छु? म कसरी राम्रो गाडी किन्न सक्छु? म कसरी सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त गर्न सक्छु? तर ऊ कमै मात्र सोध्छ, सफलता भन्नाले वास्तवमा के बुझिन्छ? जीवनको उद्देश्य के हो? आर्थिक वृद्धि र मानवीय विकासबिच के सम्बन्ध छ? मानिसको स्वतन्त्रता उपभोग गर्ने क्षमतामा मात्र निर्भर हुन्छ कि हुँदैन? यही फरक मार्कुजेका लागि महत्त्वपूर्ण थियो।

यदि प्रविधि मानिसको स्वतन्त्रता र मानवीय क्षमताको विकासका लागि प्रयोग हुन्छ भने त्यो मुक्ति दिने साधन बन्न सक्छ। यदि प्रविधि केवल उत्पादन, उपभोग, निगरानी र नियन्त्रण बढाउन प्रयोग हुन्छ भने त्यही प्रविधि नियन्त्रणको साधन बन्न सक्छ।

मार्कुजेले आधुनिक प्रविधिलाई पनि यही दृष्टिबाट हेरे। उनी प्रविधिका विरोधी थिएनन्। प्रविधिले मानिसलाई श्रमको बोझबाट मुक्त गर्न सक्छ। उत्पादनको समय घटाउन सक्छ। मानिसलाई बढी फुर्सद दिन सक्छ। ज्ञानको पहुँच विस्तार गर्न सक्छ। स्वास्थ्य र शिक्षामा सुधार ल्याउन सक्छ। तर प्रविधिको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि भइरहेको छ भन्ने प्रश्न निर्णायक हुन्छ। यदि प्रविधि मानिसको स्वतन्त्रता र मानवीय क्षमताको विकासका लागि प्रयोग हुन्छ भने त्यो मुक्ति दिने साधन बन्न सक्छ। यदि प्रविधि केवल उत्पादन, उपभोग, निगरानी र नियन्त्रण बढाउन प्रयोग हुन्छ भने त्यही प्रविधि नियन्त्रणको साधन बन्न सक्छ।

यहीँबाट मार्कुजेले प्रविधि र राजनीतिक शक्तिबिचको सम्बन्ध देखाए। आधुनिक समाजमा नियन्त्रण सधैँ प्रत्यक्ष राजनीतिक दमनबाट आउँदैन। मानिसलाई जेलमा राख्नु आवश्यक हुँदैन। उसको सोच्ने सीमा नै सीमित गरिदिए पर्याप्त हुन्छ। उसलाई निरन्तर मनोरञ्जन दिन सकिन्छ। उसलाई निरन्तर उपभोगमा व्यस्त राख्न सकिन्छ। उसको असन्तुष्टिलाई नयाँ वस्तु खरिद गर्ने इच्छामा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यसरी मानिसको असन्तुष्टि पनि बजारको हिस्सा बन्न सक्छ। विद्रोहसमेत वस्तुमा परिणत हुन सक्छ। मार्कुजेको यही विश्लेषणले उनको विचारलाई परम्परागत राजनीतिक दमनको सिद्धान्तभन्दा फरक बनाउँछ।

मार्कुजेको विचारधारा सम्बन्धी विश्लेषण पनि यही ठाउँमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विचारधारा भनेको केवल राज्यले प्रचार गर्ने राजनीतिक सिद्धान्त होइन। समाजले सामान्य ठानेका मूल्य, जीवनशैली र सफलताको परिभाषा पनि विचारधाराको हिस्सा हुन सक्छन्। कुन प्रकारको जीवन राम्रो हो भन्ने धारणा कसरी बनाइन्छ? कुन वस्तुले प्रतिष्ठा दिन्छ भन्ने विश्वास कसरी निर्माण हुन्छ? कस्तो शिक्षा सफलताको आधार हो भन्ने धारणा कसरी स्थापित हुन्छ? मानिसले आफ्ना निर्णय स्वतन्त्र रूपमा गरिरहेको छ भन्ने विश्वास कसरी निर्माण हुन्छ? यस्ता प्रश्न मार्कुजेको आलोचनात्मक दृष्टिकोणका केन्द्रमा छन्।

मार्कुजेले परम्परागत मार्क्सवादी क्रान्तिको सम्भावनालाई पनि पुनर्विचार गरे। मार्क्सवादी सिद्धान्तमा श्रमिक वर्ग सामाजिक परिवर्तनको प्रमुख शक्ति थियो। तर आधुनिक औद्योगिक समाजमा श्रमिक वर्गको जीवनस्तरमा सुधार भयो।

यस अर्थमा विचारधारा मानिसको बाहिर मात्र हुँदैन। त्यो मानिसको चेतनाभित्र प्रवेश गर्छ। मानिसले बाह्य दबाबबिना आफैँ त्यही कुरा चाहन थाल्छ, जुन सामाजिक संरचनाले उसमा चाहना पैदा गरेको हुन्छ। नियन्त्रण सफल हुनुको सबैभन्दा गहिरो अवस्था त्यति बेला हुन्छ, जब नियन्त्रित व्यक्तिले आफू नियन्त्रित भएको महसुस गर्दैन। मार्कुजेको दृष्टिमा आधुनिक औद्योगिक समाजको शक्ति यहीँ छ। उसले मानिसलाई स्वतन्त्रता दिन्छ। तर त्यही स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्ने प्राथमिकता र चाहनाको संरचना पनि निर्माण गर्छ।

मार्कुजेले परम्परागत मार्क्सवादी क्रान्तिको सम्भावनालाई पनि पुनर्विचार गरे। मार्क्सवादी सिद्धान्तमा श्रमिक वर्ग सामाजिक परिवर्तनको प्रमुख शक्ति थियो। तर आधुनिक औद्योगिक समाजमा श्रमिक वर्गको जीवनस्तरमा सुधार भयो। उपभोगका अवसर बढे। सामाजिक सुरक्षा विस्तार भयो। श्रमिकहरू विद्यमान व्यवस्थाबाट केही लाभ प्राप्त गर्न थाले। यसले उनीहरूको विद्रोही चेतनालाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले मार्कुजेका लागि आधुनिक समाजको समस्या केवल श्रमिकको आर्थिक शोषण थिएन। मानिसलाई विद्यमान व्यवस्थामा समाहित गराउने प्रक्रिया अझ गम्भीर समस्या थियो।

यसै कारण मार्कुजेले विरोधको संस्थागत समायोजनलाई पनि महत्त्वपूर्ण माने। आधुनिक समाजले विरोधलाई पूर्ण रूपमा नष्ट नगर्न सक्छ। उसले विरोधलाई आफ्नै संरचनाभित्र समाहित गर्न सक्छ। विरोधको भाषा बजारमा बिक्री हुन सक्छ। विद्रोही संस्कृति मनोरञ्जन बन्न सक्छ। सत्ता विरोधी प्रतीक व्यापारिक वस्तु बन्न सक्छन्। यसरी विरोधले व्यवस्थालाई चुनौती दिनुको सट्टा कहिलेकाहीँ व्यवस्थालाई नै बलियो बनाउन सक्छ। मार्कुजेको यो विचार आजको सामाजिक र राजनीतिक जीवन बुझ्न विशेष उपयोगी देखिन्छ।आजको डिजिटल समाजमा मार्कुजेको विचार अझ नयाँ अर्थमा प्रासङ्गिक भएको छ। उनको समयमा दूरदर्शन र विज्ञापन प्रमुख माध्यम थिए। आज सामाजिक सञ्जाल, खोज प्रणाली, डिजिटल विज्ञापन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र व्यक्तिगत तथ्याङ्कले मानिसको व्यवहारमा प्रभाव पार्छन्। मानिसले आफूले रोजेको सूचना हेरेको ठान्छ। तर उसको अगाडि कुन सूचना पहिले आउँछ भन्ने निर्णय प्रायः अदृश्य गणनात्मक प्रणालीले गर्छ। मानिसको रुचि, व्यवहार र उपभोगको तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ। त्यसका आधारमा उसको ध्यान आकर्षित गर्ने सामग्री प्रस्तुत गरिन्छ। यसरी आधुनिक नियन्त्रणको स्वरूप मार्कुजेले कल्पना गरेको भन्दा पनि सूक्ष्म बनेको छ।

हामीले राजनीतिक रूपमा कुन कुरा महत्त्वपूर्ण ठान्छौँ भन्ने निर्णयमा सूचना प्रणालीको कति प्रभाव हुन्छ? यी प्रश्नले मार्कुजेको एक आयामिक मानिसको अवधारणालाई डिजिटल युगमा पुनर्जीवित गर्छन्।

मार्कुजेले पहिले सोधेको प्रश्न आज अझ गम्भीर भएको छ। मानिसले आफूले चाहेको कुरा किन चाहन्छ? आज हामीले यसलाई अर्को प्रश्नसँग जोड्न सक्छौँ। हाम्रो चाहना कसले निर्माण गर्छ? हामीले हेर्ने सूचना कसले छनोट गर्छ? हामीले किन्ने वस्तुका बारेमा हाम्रो धारणा कसरी निर्माण हुन्छ? हामीले राजनीतिक रूपमा कुन कुरा महत्त्वपूर्ण ठान्छौँ भन्ने निर्णयमा सूचना प्रणालीको कति प्रभाव हुन्छ? यी प्रश्नले मार्कुजेको एक आयामिक मानिसको अवधारणालाई डिजिटल युगमा पुनर्जीवित गर्छन्।

कानुन र लोकतन्त्रका दृष्टिले पनि मार्कुजे अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्। लोकतन्त्र भनेको केवल निर्वाचन र मतदानको व्यवस्था होइन। लोकतन्त्रको आधार स्वतन्त्र नागरिक चेतना हो। नागरिकले राज्यको आलोचना गर्न सक्नुपर्छ। उसले बहुमतको विचारलाई समेत प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ। उसले आफ्नो हित र सार्वजनिक हितबिच फरक छुट्टाउन सक्नुपर्छ। यदि नागरिकको चेतना निरन्तर प्रचार, उपभोग र सूचना नियन्त्रणबाट प्रभावित हुन्छ भने संविधानमा स्वतन्त्रता लेखिएको भए पनि लोकतन्त्रको वास्तविक गुणस्तर कमजोर हुन सक्छ।

यस दृष्टिले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा सूचना प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था पनि आवश्यक हुन्छ। शिक्षा आलोचनात्मक हुनुपर्छ। सञ्चार माध्यम स्वतन्त्र र विविध हुनुपर्छ। सार्वजनिक बहस तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। राज्यको शक्ति पारदर्शी हुनुपर्छ। आज डिजिटल माध्यम र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकाससँगै नागरिकको चेतना र स्वतन्त्र निर्णय क्षमताको संरक्षण लोकतान्त्रिक संविधानवादको नयाँ चुनौती बनेको छ।

तर मार्कुजेका विचारलाई आलोचनात्मक रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ। आधुनिक मानिस पूर्ण रूपमा बजार वा प्रविधिको नियन्त्रणमा छ भन्ने निष्कर्ष स्वीकार गर्न कठिन हुन्छ। मानिससँग प्रतिरोध गर्ने क्षमता अझै छ। उसले वैकल्पिक संस्कृति निर्माण गर्न सक्छ। सामाजिक आन्दोलन सञ्चालन गर्न सक्छ। प्रविधिलाई सत्ताको विरोधमा पनि प्रयोग गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालले निगरानी र उपभोग बढाउन सक्छ। तर त्यही माध्यमले राज्यको दमन उजागर गर्न र नागरिकलाई सङ्गठित गर्न पनि सक्छ। त्यसैले प्रविधि आफैँ नियन्त्रण वा मुक्ति होइन। त्यसको सामाजिक प्रयोग निर्णायक हुन्छ।

मार्कुजेप्रतिको अर्को आलोचना उनको निराशावादी दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छ। उनले आधुनिक समाजको नियन्त्रणकारी क्षमतालाई अत्यधिक जोड दिएको देखिन्छ। मानिस केवल बजारको उपभोक्ता होइन। ऊ नैतिक प्राणी पनि हो। ऊ प्रेम गर्न सक्छ। सिर्जना गर्न सक्छ। त्याग गर्न सक्छ। विद्रोह गर्न सक्छ। अन्यायको विरोध गर्न सक्छ। त्यसैले मानिसलाई पूर्ण रूपमा एक आयामिक प्राणीमा सीमित गर्न सकिँदैन। तर मार्कुजेको उद्देश्य पनि मानिसको सम्भावना समाप्त भएको घोषणा गर्नु थिएन। उनको उद्देश्य मानिसको आलोचनात्मक चेतना कमजोर हुँदै गएको सम्भावनाप्रति सचेत गराउनु थियो।

यस अर्थमा एक आयामिक मानिस केवल पुँजीवादको आलोचना गर्ने पुस्तक होइन। यो मानव स्वतन्त्रताको प्रकृतिमाथिको गहिरो दार्शनिक प्रश्न हो। मानिस स्वतन्त्र हुनु भनेको उसलाई धेरै विकल्प उपलब्ध हुनु मात्र हो कि ती विकल्पहरूको मूल्याङ्कन गर्ने विवेक पनि हुनु हो? मानिसले आफूले चाहेको वस्तु किन्न पाउनु स्वतन्त्रता हो कि आफ्नो चाहना नै प्रश्न गर्न सक्नु पनि स्वतन्त्रता हो? लोकतन्त्रमा मत दिन पाउनु पर्याप्त हो कि आफ्नो मत निर्माण गर्ने सूचना र चेतनाको वातावरण पनि स्वतन्त्र हुनुपर्छ?

आजको उपभोक्तावादी, डिजिटल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्देशित समाजमा मार्कुजेको पुनर्पाठ आवश्यक छ। उनको चेतावनी राज्यको प्रत्यक्ष दमनभन्दा गहिरो छ।

मार्कुजेले हामीलाई अन्ततः यही प्रश्नतर्फ फर्काउँछन्। मानिसको वास्तविक स्वतन्त्रता उसको हातमा कति विकल्प छन् भन्ने कुराले मात्र निर्धारण हुँदैन। उसले ती विकल्पहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा जाँच्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।

यसैले आजको उपभोक्तावादी, डिजिटल र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्देशित समाजमा मार्कुजेको पुनर्पाठ आवश्यक छ। उनको चेतावनी राज्यको प्रत्यक्ष दमनभन्दा गहिरो छ। मानिसलाई नियन्त्रण गर्न सधैँ उसको स्वतन्त्रता खोस्नुपर्दैन। कहिलेकाहीँ उसलाई यति धेरै विकल्प दिनुपर्छ कि उसले आफ्ना विकल्पको स्रोत नै प्रश्न गर्न छोडोस्। त्यही अवस्थामा स्वतन्त्रताको बाह्य रूप कायम रहन्छ। तर चेतनाको स्वतन्त्रता कमजोर हुन सक्छ।

मार्कुजेको स्थायी योगदान यही प्रश्न हो। हामीले स्वतन्त्र रूपमा सोचिरहेका छौँ कि हाम्रो सोच्ने तरिका नै कसैले निर्माण गरिरहेको छ? यो प्रश्न १९६४ को औद्योगिक समाजका लागि जति महत्त्वपूर्ण थियो, आजको डिजिटल समाजका लागि सम्भवतः त्यसभन्दा पनि बढी महत्त्वपूर्ण छ।